Ένα «εναλλακτικό» μάθημα

 

Ένα «εναλλακτικό» μάθημα

 

Σε μια πρόσφατη επιστημονική  συνάντηση τέθηκε για μια ακόμη φορά, το θέμα της καινοτομίας και πως ορίζεται. Θα μπορούσα, έτσι για να προκαλέσω, να ισχυριστώ πως καινοτομία είναι κάτι που εμπεριέχει τομές στην καθιέρωση κάποιων αρχών, διαδικασιών, περιεχομένου, πρακτικών, διευθετήσεων που έχουν τα προσδιοριστικά του πρωτότυπου, του νέου(καινού), του αντισυμβατικού ,του πρωτοποριακού(;),κτο, με σκοπό να επηρεάσουμε απελευθερωτικά-δημιουργικά  την εκπαιδευτική διαδικασία και να επαναπροσδιορίζουμε τις κοινωνικές λειτουργίες του σχολείου προς την κατεύθυνση της εμβάθυνσης και της εμπέδωσης του μορφωτικού του ρόλου, με ιεράρχηση προτεραιοτήτων . Από άποψη επιπέδου και εμβέλειας, κάτι μπορεί να είναι καινοτομικό σε επίπεδο:

·         προσωπικής βιογραφίας ενός εκπαιδευτικού

·         εκπαιδευτικής μονάδας

·         εκπαιδευτικού συστήματος

·         σε όλα τα παραπάνω

 

Ο τι ακολουθεί αναφέρεται στο πρώτο επίπεδο. Πρόκειται δηλαδή για μια εμπειρία βιογραφικής υφής.

 

Το πλαίσιο του προβληματισμού

 

 Σκέφτηκα:Από άποψη χρονισμού, βρισκόμαστε σε μια περίοδο που το ελληνικό πανεπιστήμιο δέχεται τις πιο ασφυκτικές πιέσεις για αλλαγές που  σηματοδοτούν δραματική ανασυγκρότηση  της φυσιογνωμίας του και  της αποστολής του. Βρισκόμαστε σε μια διαδικασία έντονων ζυμώσεων, συζητήσεων και κοινωνικών διεκδικήσεων, κινητοποιήσεων και αγώνων για την υπεράσπιση του δικαιώματος στην ουσιαστική  μόρφωση και στην εργασία με όρους  ισότητας και κοινωνικής δικαιοσύνης.Tο ελληνικό πανεπιστήμιο αντιμετωπίζει ίσως τη σημαντικότερη απειλή στην ιστορία της ανάπτυξής του: την απειλή να χάσει τα θεσμικά εκείνα χαρακτηριστικά που  εξασφάλιζαν  κάποιες προϋποθέσεις για ακαδημαϊκή  ελευθερία στην έρευνα και διδασκαλία και για δωρεάν προσφορά στους νέους και τις νέες  του δημόσιου αγαθού της παιδείας. Κάτω από αυτούς του όρους, ο χώρος της εκπαίδευσης αποκτάει μιας ιδιότυπης «εμπόλεμης ζώνης»,όπου σημειώνονται συχνά απεργίες, δυναμικές και μαζικές κινητοποιήσεις, αιματηρές διαδηλώσεις, καταλήψεις, καταγγελίες και άσκηση φυσικής και ιδεολογικής βίας.

Το πιο ανησυχητικό ίσως είναι ότι η συνδυασμένη επίθεση των εξουσιαστικών μηχανισμών από τα πάνω, της ελεύθερης αγοράς από τα έξω,  και η επίθεση από τα μέσα   βάζουν το Πανεπιστήμιο σε τροχιά των ανεξέλεγκτων δυνάμεων της αγοράς και των  πολιτικών «αστυνόμευσης της κρίσης».

Προτείνονται νέες ιδέες-ευφημισμοί και προτάσεις όπως εξορθολογισμός, αποτελεσματικότητα, ποιότητα, ευελιξία, αξιολόγηση, προσαρμοστικότητα, εξυγίανση, ατομική επιλογή, λογοδοσία, ευθύνη. Δε θα ήταν υπερβολή να υποστηρίξουμε ότι σε αυτό το συνδυασμένο καταιγισμό δυσφήμισης και ευφημισμών   υποβόσκει μια υστερική αντίδραση πανικού ή οποία ασκεί  ιδιότυπη μορφή «βίας»

Δεν αμφιβάλλουμε πως υπάρχουν προβλήματα στην οργάνωση και τη λειτουργία των Πανεπιστημίων. Αν π.χ. σταθούμε στις θεμελιώδεις αρχές που διέπουν τη λειτουργία των Πανεπιστημίων, μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι έχουν αναδειχθεί ιδιαίτερα ανησυχητικές  εκφυλιστικές πρακτικές, στο όνομα της ακαδημαϊκής ελευθερίας και της ελεύθερης έκφρασης των ιδεών, σε θέματα όπως τη δωρεάν διανομή συγγραμμάτων, στις διαδικασίες  κρίσης, την αυτοτέλεια των πανεπιστημιακών τμημάτων, κ.α.

Θα σταθούμε στο θέμα των συγγραμμάτων, μια και είναι ένα ζήτημα προτεραιότητας στα αιτήματα των φοιτητών, μετά την καθιέρωση «εθνικού συνταγολογίου» και στα συγγράμματα. Διαμαρτύρονται που αν και σε περίοδο  εξετάσεων δεν έχουν πάρει ακόμη τα συγγράμματα για να ετοιμαστούν για τις εξετάσεις! Ζητούν απόσυρση του νόμου. Ζητούν συχνά μετάθεση των εξετάσεων για να μελετήσουν! Είναι αλήθεια ότι ο νόμος ,εάν εφαρμοστεί, δεν αφήνει χρονικά περιθώρια για κινητοποιήσεις των φοιτητών. Είναι, επίσης, αλήθεια ότι ο νόμος με τις διαδικασίες σύνταξης του εθνικού καταλόγου έχει δημιουργήσει πολλά διαδικαστικά ζητήματα που είναι και χρονοβόρα, χωρίς να αλλάζει κάτι ουσιαστικό στη θέση των πανεπιστημιακών συγγραμμάτων στην εκπαιδευτική διαδικασία.

Το καθεστώς της «τυφλής»έγκρισης, διανομής και διάθεσης συγγραμμάτων μας έχει φορτώσει με πολλές  στρεβλώσεις, με το επιχείρημα της υπεράσπισης της δωρεάν παιδείας. Προσφέρεται για ομηρία των φοιτητών σε ένα σύγγραμμα. Συνήθως, διατίθενται προς το τέλος των εξαμήνων. Πανεπιστημιακοί, συνήθως μετά από συμφωνία με τους εκδότες, προτείνουν δικά τους συγγράμματα ή συγγράμματα άλλων .Συχνά υπάρχουν άτυπα δίκτυα πανεπιστημιακών για τη διανομή και προώθηση ενός συγγράμματος σε διαφορετικά πανεπιστήμια της χώρας. Για να δεχτεί εκδότης την έκδοση βιβλίου μέλους ΔΕΠ που είναι σε εξέλιξη, θα χρειαστεί να έχει τη διαβεβαίωση της διανομής και της διακίνησης. Δηλαδή, πανεπιστημιακοί έχουν γίνει διακινητές βιβλίων των εκδοτών. Υπάρχουν πανεπιστημιακοί που εκδίδουν τα βιβλία τους με αυτοχρηματοδότηση! Έχουμε, δηλαδή, σαφείς ενδείξεις εμπορευματοποίησης του πανεπιστημιακού συγγράμματος στο όνομα της δωρεάν παιδείας! Γιατί άραγε, τα κονδύλια που διατίθενται κάθε χρόνο για τα συγγράμματα να μη δεσμεύονται για δωρεάν εκπαίδευση, με το συστηματικό εμπλουτισμό των βιβλιοθηκών και των αναγνωστηρίων, τη δημιουργία φακέλων μαθήματος, την ανάπτυξη και λειτουργία πανεπιστημιακών τυπογραφείων  και εργαστηρίων αναπαραγωγής σημειώσεων, την υποστήριξη ιστοσελίδων ,κ. α.

 Βέβαια, όλα τα παραπάνω δεν αφορούν στο σύνολο των τμημάτων, μαθημάτων, μελών ΔΕΠ. Υπάρχουν πολλοί συνάδελφοι που αντιστέκονται σε όλες αυτές τις εκφυλιστικές πρακτικές και προσφέρουν πολύ αξιόλογο ερευνητικό και διδακτικό έργο. Υπάρχουν, όμως, και συνάδελφοι που είναι αμφίβολο εάν διδάσκουν ουσιαστικά  τα 12 τρίωρα μαθήματα σε κάθε εξάμηνο. Αυτό το τελευταίο είναι άλλης τάξεως ζήτημα.

Πέρα από αυτά, η υπάρχουσα κατάσταση στην εκπαιδευτική διαδικασία είναι δυνατόν να περιγραφεί ως εξής:

• Η παρακολούθηση των μαθημάτων είναι περιστασιακή. Συνήθως, δεν υπάρχει σταθερή σύνθεση του φοιτητικού πληθυσμού στη διάρκεια των 12 τρίωρων μαθημάτων ενός εξαμήνου.
• Οι φοιτητές παρακολουθούν ως παθητικοί δέκτες τις εισηγήσεις των διδασκόντων και κρατούν σημειώσεις για να «πιάσουν» τα θέματα στις εξετάσεις.
• Οι φοιτητές, συνήθως, διαβάζουν τις παραμονές των εξετάσεων τα συγγράμματα ή τις σημειώσεις με πρακτικές αποστήθισης και επιλεκτικής μελέτης.

 

Έχοντας υπόψη όλα τα παραπάνω, προσπαθώ τα τελευταία χρόνια να διαμορφώσω προϋποθέσεις ενός «εναλλακτικού» (καινοτόμου, με τους όρους του ΔΣΚ) μαθήματος(:Το σχολείο και ο εκπαιδευτικός) ως προς

·         το περιεχόμενο

·         τη μορφή και

·         τις διαδικασίες.

Θα υποστήριζα ότι πρόκειται για μια το σχεδιασμό και την υλοποίηση μιας σειράς σεμιναρίων που έχουν ως στόχο την άμβλυνση των αρνητικών επιπτώσεων που περιέγραψα πιο πάνω(τη συστηματική μελέτη, την ουσιαστική συμμετοχή των φοιτητών ως ενεργών υποκειμένων, την απομάκρυνση από πρακτικές απομνημόνευσης, την καθιέρωση της αυτοαξιολόγησης, την έμπρακτη αμφισβήτηση του κύρους των στιγμιαίων γραπτών εξετάσεων , τη μείωση των δεικτών  εξουσίας και  αυθεντίας του καθηγητή, την ανάληψη ευθύνης .κ.α. πάνω σε συγκεκριμένο περιεχόμενο που εμπεριέχει κι αυτό εναλλακτική θεώρηση των εκπαιδευτικών θεμάτων. Βλέπε ενδεικτικά το κείμενο «Φέρτε τη βραδύτητα στο σχολείο»(επισυνάπτεται)

Πρόκειται, ουσιαστικά, για ανάπτυξη συγκεκριμένων ικανοτήτων, δεξιοτήτων και  υποστήριξη στάσεων, αντιλήψεων, πρακτικών τις οποίες δεν ευνοεί η καθιερωμένη εκπαιδευτική διαδικασία. Αν θέλετε, για να μην αναφέρομαι  στο έργο άλλων συναδέλφων, πρόκειται για μια απόπειρα να «επανεξετάσω» ,με καινοτομικό βλέμμα, τους τρόπους με τους οποίους έκανα τα μαθήματα στο παρελθόν.

Θα ήθελα να σημειώσω ότι το «εναλλακτικό»(καινοτόμο) αντανακλάται στο σύνολο των πτυχών της εκπαιδευτικής δραστηριότητας:

• το περιεχόμενο είναι εναλλακτικό ως προς τη θεώρηση
• η μορφή των δραστηριοτήτων
• οι διαδικασίες π.χ. αξιολόγηση

 

Οι βασικές του πτυχές περιγράφονται επιγραμματικά στο «συμβόλαιο «μαθήματος. ΄Ηδη συμπληρώνω 7 χρόνια εμπειρίας σε αυτό, με θετικό απολογισμό

                        

Συμβόλαιο

 

1. Το  μάθημα με τους όρους  του «Συμβολαίου»γίνεται σε τμήμα 25-30 φοιτητών/τριών. Οι υπόλοιποι(οι περισσότεροι) φοιτητές/τριες που δηλώνουν το μάθημα είναι ελεύθεροι να το παρακολουθούν, χωρίς τις ιδιαίτερες δεσμεύσεις του «Συμβολαίου».
2. Η παρακολούθηση των μαθημάτων είναι υποχρεωτική. Η ενδεχόμενη προγραμματισμένη απουσία από επόμενο μάθημα γίνεται γνωστή στην ομάδα από το προηγούμενο μάθημα. Η έκτακτη  κοινοποιείται στην ομάδα και δίνονται οι σχετικές εξηγήσεις. Έχουν όλοι τα κινητά όλων.
3. Το μάθημα δεν αρχίζει, εκτός και είναι όλοι/ες παρόντες. Η έγκαιρη προσέλευση είναι υπόθεση συναδελφικής αλληλεγγύης-σεβασμού και προϋπόθεση για ουσιαστική συμμετοχή.
4. Η φυσική παρουσία αποκτάει νόημα όταν αξιοποιείται για ουσιαστική συμμετοχή στο μάθημα. Οι φοιτητές/τριες, μετά από τα τρία πρώτα σεμινάρια, εισηγούνται, συντονίζουν και συζητούν Βασική υποχρέωση των φοιτητών/τριών είναι η προετοιμασία τους με τη μελέτη σχετικών κειμένων που δίδονται κάθε φορά για το επόμενο μάθημα. Τα κείμενα έχουν έντυπη (φωτοτυπίες) ή ψηφιακή μορφή (προσωπική ιστοσελίδα διδάσκοντα ή από την ιστοσελίδα (e-course)του Πανεπιστημίου (Τμήματος) .Παράλληλα, αναλαμβάνονται ατομικές ή ομαδικές κριτικές παρουσιάσεις βιβλίων(10-15). Όταν ολοκληρωθεί η σειρά των μαθημάτων του εξαμήνου, έχει γίνει η μελέτη όλων των κειμένων και των βιβλίων που προτάθηκαν.
5. Τα σεμινάρια έχουν ως πλαίσιο αναφοράς τη μελέτη που έχει προηγηθεί και τα θέματα που αναλύονται τα εισηγούνται  φοιτητές/τριες οι οποίοι και συντονίζουν τη σχετική συζήτηση. Το σεμινάριο υποστηρίζεται με την προβολή δύο εκπαιδευτικών ταινιών(«Το καναρινί ποδήλατο», «Ειρηνική Επανάσταση»).
6. Οι φοιτητές/τριες κρατούν «Ημερολόγιο Μαθήματος». Σε αυτό σχολιάζουν απόψεις, ιδέες, ερωτήματα, θέματα που προέκυψαν τόσο από τις διεργασίες των σεμιναρίων όσο και από την προσωπική τους μελέτη κειμένων ή βιβλίων.
7. Οι φοιτητές/τριες δε μελετούν την παραμονή των εξετάσεων  για να συμμετάσχουν σε αυτές. Έχουν κατά τεκμήριο μελετήσει στη διάρκεια του εξαμήνου. Την ημέρα των εξετάσεων κάνουν οι ίδιοι/ες αυτοαξιολόγηση, δημοσίως, ενώπιον της ομάδας και βαθμολογούν τον εαυτό τους, με κριτήρια τη φυσική τους παρουσία, τη μελέτη, τη συμμετοχή στο μάθημα. Οι βαθμοί που δίνουν οι φοιτητές/τριες με την αυτοαξιολόγηση είναι δυνατόν, εάν κριθεί απαραίτητο, να αποτελέσουν αντικείμενο επαναδιαπραγμάτευσης με τον διδάσκοντα. Πάντως, είναι ιδιαιτέρως ενδιαφέρον:οι βαθμοί που δίνουν οι φοιτητές/τριες καλύπτουν. συνήθως, όλη την κλίμακα, 5-9.

 

 

                         Ένα από τα κείμενα του σεμιναρίου

 

 Για περισσότερα βλ.http://pep.uoi.gr/gmavrog

 

Φέρτε τη βραδύτητα στο σχολείο... Τη βραδύτητα!

του Γιώργου Μαυρογιώργου                           Σκέφτηκα πως ήταν καιρός να «ολοκληρώσω» τη Βραδύτητα του Κούντερα. Καθώς τη διαβάζω, μου έρχεται  η ιδέα να την αναζητήσω στα πεδία του σχολείου...  Διαβάζω, λοιπόν: Γιατί χάθηκε η ηδονή της βραδύτητας; Α, πού είναι οι παλιοί αργόσχολοι; Πού είναι αυτοί οι φυγόπονοι ήρωες των λαϊκών τραγουδιών, αυτοί οι πλανήτες που χαζεύουν από μύλο σε μύλο και κοιμούνται στο ύπαιθρο; Άραγε χάθηκαν μαζί με τους χωματόδρομους, μαζί με τα λιβάδια και τα ξέφωτα, μαζί με τη φύση;» Και αλλού:η τεχνική της επιβράδυνσης… «Η μαντάμ ντε Τ. αποπνέει μια γλυκιά οκνηρία. Έχει τη σοφία της βραδύτητας και χειρίζεται άριστα την τεχνική της επιβράδυνσης. Το αποδεικνύει ιδιαίτερα κατά το δεύτερο στάδιο της νύχτας […]. Επιβραδύνοντας την πορεία της νύχτας τους, διαιρώντας τη σε διαφορετικά και ξεχωριστά μεταξύ τους μέρη, η μαντάμ ντε Τ. κατάφερε να παρουσιάσει το ελάχιστο χρονικά διάστημα που είχαν στη διάθεσή τους σαν μια θαυμάσια μικρή αρχιτεκτονική, σαν μια φόρμα. Το να δώσεις φόρμα σε μια διάρκεια είναι απαίτηση της ομορφιάς μα και της μνήμης. Διότι το άμορφο είναι ασύλληπτο, μη απομνημονεύσιμο[…]. Υπάρχει κρυφός σύνδεσμος μεταξύ βραδύτητας και μνήμης, μεταξύ ταχύτητας και λήθης. Ας πάρουμε μια όσο το δυνατόν πιο κοινότοπη κατάσταση: κάποιος περπατάει στο δρόμο. Ξαφνικά θέλει να θυμηθεί κάτι, άλλά του διαφεύγει η ανάμνηση. Εκείνη τη στιγμή, μηχανικά, επιβραδύνει το βήμα του. Αντιθέτως, κάποιος που προσπαθεί να ξεχάσει ένα δυσάρεστο περιστατικό που έζησε πριν από λίγο, επιταχύνει εν αγνοία του το βάδισμά του, σαν να θέλει να απομακρυνθεί γρήγορα από κάτι που, χρονικά, βρίσκεται ακόμα πολύ κοντά του. Στα υπαρξιακά μαθηματικά αυτή η εμπειρία παίρνει τη μορφή δύο στοιχειωδών εξισώσεων: ο βαθμός της βραδύτητας είναι ευθέως ανάλογος με την ένταση της μνήμης. ο βαθμός της ταχύτητας είναι ευθέως ανάλογος με την ένταση της λήθης.» Αγωγή βραδύτητας; Μα, καλά, σκέφτομαι: μήπως στο σχολείο αναπτύσσουμε ταχύτητα για να μη πλησιάζουμε το άγνωστο; Μήπως τρέχουμε για να μη βλέπουμε και να μην αισθανόμαστε; Μήπως βιαζόμαστε για να μη σκεφτόμαστε; Παντού χρονικές προδιαγραφές: έναρξη, λήξη, διάρκεια, κουδούνι, έγκαιρη προσέλευση, πρωινή ώρα, τελευταία ώρα, διάλειμμα κ.α. Αρχίζει και τελειώνει κάτι, όχι γιατί ενδιαφέρονται δάσκαλοι και μαθητές, άλλα γιατί 'χτύπησε κουδούνι'. Ο 'χρόνος είναι χρήμα', 'χρόνου Φείδου' και άλλα! Σε συνθήκες συνωστισμού  επιθυμιών, αναγκών και ενδιαφερόντων, σε μια αντιφατική κοινωνική τοπογραφία, καλούνται σε συγκεκριμένες υποχρεωτικές κοινωνικές σχέσεις. Έτσι, τα βιολογικά άτομα μεταμορφώνονται σε ιδεολογικά υποκείμενα με 'συνείδηση χρόνου', σε ένα πλαίσιο 'πανοπτικής επιτήρησης'. Για κάθε συγκεκριμένη δραστηριότητα κάθε συγκεκριμένου ατόμου υπάρχει συγκεκριμένος χώρος σε προγραμματισμένη χρονική στιγμή! Η παγιωμένη από τη βιομηχανική εποχή γραμμική αντίληψη για το χρόνο έχει εγκαταστήσει την αντίληψη για παραγωγικό και εμπορεύσιμο χρόνο: ο χρόνος δε μετριέται με βάση τη δουλειά που είναι να γίνει. Η σχολική εργασία μετριέται με βάση το χρόνο που διατίθεται. Από την εποχή που η έγκαιρη προσέλευση έγινε δεκτή ως αρετή, ο χρόνος έγινε εμπόρευμα το οποίο θα μπορούσε να αποτελέσει αντικείμενο, κατακερματισμού, διαχείρισης και αγοραπωλησίας. Έγινε μετρήσιμος, αντικειμενικοποιημένος και απόμακρος από τη ζωή των ανθρώπων. Η ώρα ανά μαθητή/τρια έχει γίνει αντικείμενο αγοραπωλησίας, εμπόρευμα και υπόκειται σε διαχείριση (π.χ. φροντιστήριο). Με αυτόν τον τρόπο, οι παιδαγωγικές και κοινωνικές σχέσεις γίνονται εμπορευματικές. Η παιδεία προβάλλεται ως καταναλωτικό αγαθό που αγοράζεται με συγκεκριμένο αντίτιμο για συγκεκριμένο χρόνο. Είναι ο χρόνος που αγοράζεται ή πουλιέται παρά συγκεκριμένη εμπειρία. Έτσι, η εκπαιδευτική υπηρεσία προτείνεται ως αντικειμενικοποίηση του χρόνου που διατίθεται. Τα ίδια τα προγράμματα και τα σχολικά μαθήματα γίνονται διακριτά και μετρήσιμα με όρους μονάδας χρόνου. Παντού έλεγχος, συγκεντρωτικός και εξειδικευμένος. Αυτό δημιουργεί διαστάσεις ανάμεσα στην επιτήρηση και τη διδασκαλία, ανάμεσα στην πολιτική και την πράξη, ανάμεσα στο πνεύμα και το σώμα. Αυτή η εξέλιξη στους ορισμούς και τον έλεγχο του χρόνου εκφράζει μια γραμμική και μονοχρονική αντίληψη με πρωταρχικό ενδιαφέρον την αύξηση της παραγωγικότητας, τον περιορισμό της θεωρούμενης «σπατάλης» και την αύξηση του ελέγχου και της υποταγής. Μια τέτοια μονοχρονική και γραμμική προσέγγιση δεν ενδιαφέρεται για τις συγκρούσεις, τις αντιφάσεις και τα διλήμματα που αναδεικνύονται στην κοινωνική τοπογραφία με πολυχρονικές εκδοχές. Σκέφτομαι μπας και είναι ώρα να επαναδιαπραγματευτούμε το νόημα του «χαμένου» χρόνου για να μπορούμε να «κατοικούμε» στο χρόνο. Όπως είναι τα πράγματα, η τυραννία  της «κάλυψης» της ύλης μας κρατάει δέσμιους της έμμονης ιδέας για το πόσο και το πότε σε απόσταση από ερωτήματα του γιατί. Έχουμε γίνει δρομείς της ταχύτητας για να «ολοκληρώνουμε» έγκαιρα τη διδακτέα ύλη, χωρίς να μένει χρόνος για το δρόμο αντοχής του στοχασμού. Η αγωνία της «ολοκλήρωσης» της ύλης εξορίζει τη σοφία  και την ηδονή της βραδύτητας. Γιατί τόση εμμονή στην έμμονη ιδέα της 'ολοκλήρωσης' των μαθημάτων; Ούτε  'οργασμός' να ήταν, αν κι αυτός θέλει την επιβράδυνσή του. Θέλουμε τη χαμένη μας βραδύτητα για να μπορούμε να πλησιάζουμε στο αίνιγμα του νοήματος αυτών που κάνουμε. Τουλάχιστον, έτσι μπορούμε να αρχίζουμε να διεκδικούμε λιγότερα εμπόδια ανάμεσα στην εργασία και στη ζωή. Στο κάτω-κάτω ,όσοι είμαστε στην εκπαίδευση έχουμε ιδιαίτερους λόγους να «σπεύδουμε βραδέως». Η επιβράδυνση δεν είναι απώλεια. Δίνει χώρο στο μυαλό και στην καρδιά που υφαίνουν τη ζωή. 21/12/2004 gmavrog@cc.uoi.gr