Γιατί οι σπουδές Ψυχολογίας είναι δημοφιλείς στις επιλογές των νέων

Αυτή είναι μια πρόκληση: Η γοητεία της Ψυχολογίας

Του Γιώργου Μαυρογιώργου Το κείμενο που ακολουθεί το είχα γράψει είκοσι (20) χρόνια πριν,το 2005. Έχω ιδιαίτερο προσωπικό λόγο αυτές τις ημέρες για να το επαναφέρω, πέρα από γεγονός ότι το 2018 το τότε Τμήμα ΦΠΨ καταργήθηκε για να εξελιχθεί σε δύο ανεξάρτητα Τμήματα, το Τμήμα  Φιλοσοφίας και το Τμήμα Ψυχολογίας, με ταυτόχρονη ακαδημαϊκά  απαράδεκτη κατάργηση του ιστορικού για τα εκπαιδευτικά πράγματα της χώρας Τομέα Παιδαγωγικής. Την τελευταία αυτή εξέλιξη δεν την είχα διανοηθεί τότε, πέρα από μια υποτονική σημείωση για το πρόβλημα του τρισυπόστατου τμήματος ΦΠΨ που εκκρεμούσε. Έγραφα τότε ότι είναι ιδιαιτέρως σημαντικό που 40 περίπου χρόνια μετά από τότε που άρχισε να λειτουργεί η Φιλοσοφική Σχολή(1965), έγινε στο Πανεπιστήμιο και στην πόλη μας το 10ο Συνέδριο της Ελληνικής Ψυχολογικής Εταιρείας, με συνδιοργανωτή τον Τομέα Ψυχολογίας, έναν Τομέα που οργανικά εντάσσεται στις ακαδημαϊκές λειτουργίες ενός Τρισυπόστατου Τμήματος, από την άποψη των επιστημών που καλλιεργεί: του Τμήματος Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας, στο οποίο έχω την τιμή να είμαι πρόεδρος. Σε τοπική εφημερίδα πρόσφατα διάβαζα για  κάποιες δραστηριότητες του Φιλοσοφικού, Παιδαγωγικού και Ψυχαγωγικού (sic)Τμήματος. Στην αρχή σκέφτηκα: Τι κρίμα που τόσα χρόνια μετά τη λειτουργία του Τμήματος κι ακόμα οι άνθρωποι  να μπερδεύονται με τη φυσιογνωμία αυτού του Τμήματος!  Μετά από λίγο, ωστόσο, ακούμπησα στην αισιόδοξη εκδοχή ότι η αναφορά του «Ψυχαγωγικού» δεν είναι δα και μακριά από αυτό που θα μπορούσε να θεωρηθεί και ως γνώση, αγωγή και καλλιέργεια της ψυχής. Με αφορμή αυτή την ασάφεια και την ευκαιρία της διοργάνωσης του Συνεδρίου, επιτρέψτε μου να υπενθυμίσω τη μεγάλη εκκρεμότητα του προβλήματος των Φιλοσοφικών Σχολών. Το ζήτημα περιφέρεται, και άλλοτε μπαίνει και άλλοτε βγαίνει από την ημερήσια διάταξη των συζητήσεων για το Πανεπιστήμιο. Ο καταιγισμός των κοινοτικών προγραμμάτων το έβαλε, κατά πως φαίνεται, στα «αζήτητα».Η τελευταία παρέμβαση στο ζήτημα ήταν «καισαρική» και είχε γίνει το 1984. Το αποτέλεσμα ήταν τα «κομμάτια και θρύψαλα» της κατάτμησης και το τρισυπόστατο Τμήμα ΦΠΨ.  Από τότε μέχρι σήμερα δεν έχει αλλάξει κάτι ουσιαστικό στη Σχολή μας. Ο κατακερματισμός συνδέθηκε με μια υφέρπουσα μυθολογία για ιεραρχική διάκριση των τριών τμημάτων, αλλά και των Τομέων ως προς την υπόληψή τους. Και να σκεφθεί κανείς ότι όλα τα τμήματα προετοιμάζουν τρεις τύπους «φιλολόγου» για τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση! Η έρευνα  και η διδασκαλία γίνεται με πολλές δυσχέρειες, αγκυλώσεις, αποκλεισμούς και διακρίσεις και όλα αυτά με την ανοχή και των φοιτητών/τριών όλων των Τμημάτων.  Ο Τομέας Ψυχολογίας που έχει την τιμητική του, εξ αιτίας του Συνεδρίου,  διαθέτει μόλις  5 μέλη ΔΕΠ σε σύνολο 29 του Τμήματος! Σε αυτό έχουν συντελέσει πολλοί παράγοντες, όπως η ίδρυση των Παιδαγωγικών Τμημάτων, η μετακίνηση πολλών μελών ΔΕΠ προς κεντρικά Πανεπιστήμια ή σε θέσεις ιεραρχικά υψηλότερες σε άλλα περιφερειακά, κ.α. Ανάμεσά στους συνέδρους, υπήρχαν πολλοί αγαπητοί συνάδελφοι που έχουν προσφέρει πολύ σημαντικό έργο στον Τομέα Ψυχολογίας. Δε θα αναφέρω τα ονόματά τους γιατί είναι πολλοί. Κάποια στιγμή αποχώρησαν για να μετακινηθούν σε άλλα πανεπιστήμια. Για να μη μακρηγορήσω, ως προς αυτό, θα μπορούσα να κάνω μια αισιόδοξη και θετική εκτίμηση. Το Τμήμα ΦΠΨ, παρόλα αυτά, λειτουργεί και προσφέρει σημαντικό έργο στο Πανεπιστήμιο, στην πόλη, στην Ελλάδα και αλλού. Η παραπέρα ανάπτυξή του είναι συνάρτηση πολλών παραγόντων και συντελεστών. Πολλοί από αυτούς τους παράγοντες βρίσκονται εντός της Πανεπιστημιακής κοινότητας… Όπως ήδη ανέφερα, ανάμεσα στους συνέδρους υπήρχαν συνάδελφοι που ήσαν συντελεστές στην ανάπτυξη του Τμήματος και ιδιαίτερα του Τομέα Ψυχολογίας. Θα μιλήσω με αποχρώσεις βιωμάτων, αν και τα βιώματα, όπως ξέρουμε, δε συνιστούν ιδιαιτέρως πειστικές αποδείξεις. Είναι εύθραυστα, επισφαλή, ευμετάβλητα και εξαιρετικά εκτεθειμένα. Με αυτούς τους περιορισμούς, μπορώ να καταθέσω τα βιώματά μου, ως φοιτητής στην αρχή και ως βοηθός στη συνέχεια, και να αναφερθώ στους τρεις παλαιούς πανεπιστημιακούς δασκάλους που τιμήθηκαν στο Συνέδριο: τον Γιάννη Παρασκευόπουλο, τον Χρήστο Φράγκο  και τον Λάμπρο Χουσιάδα και να τους καλωσορίσω στην Πόλη και στο Πανεπιστήμιο, που εργάστηκαν, όταν ήταν νέοι. Ήμουν  πρωτοετής  φοιτητής το 1964 όταν ο αγαπητός Λάμπρος Χουσιάδας ήταν δάσκαλός μου και αργότερα βοηθός, όταν ο Γιάννης Παρασκευόπουλος με τον  πανεπιστημιακό δάσκαλο και μέντορά μου, το Χρήστο Φράγκο, είχαν στήσει πριν από το νόμο πλαίσιο του 1982 τον άτυπο Ψυχοπαιδαγωγικό Τομέα! Οι συγκεκριμένοι συνάδελφοι και δάσκαλοι, ανεξάρτητα αν συμφωνεί κανείς με τις επιστημονικές τους απόψεις ή όχι, ενσάρκωναν το νόημα του πανεπιστημιακού δασκάλου που δεν παρασυρόταν από το ναρκισσισμό της γνωστικής υπεροχής και την εξουσία της πανεπιστημιακής τότε έδρας. Την εξουσία της έδρας την αξιοποιούσαν. Μόνο που την αξιοποιούσαν και για να διευρύνουν τα όρια της συμμετοχής των διδασκομένων και των συνεργατών τους στην εκπαιδευτική πράξη και για να  προετοιμάζουν την απόσυρση τους και την αυτονόμηση των διδασκομένων. Κι η απόδειξη είναι οι παλαιοί τους φοιτητές/τριες που είναι σήμερα ομότεχνοί τους.  ΄Ηταν παρόντες στο συνέδριο. Το να είσαι δρων υποκείμενο σημαίνει από τη μια να υπόκεισαι στο δίκτυο δώρων, ανταλλαγών και υποχρεώσεων που συγκροτούν τις ανθρώπινες σχέσεις και από την άλλη να δρας στο πεδίο των συγκρούσεων και των αντιθέσεων με τρόπο που να συντελεί στο μετασχηματισμό τους. Είμαι σίγουρος πως χαίρονται καθώς συναντούν τους φοιτητές/τριές τους, συναδέλφους τους σήμερα.  Τους θυμόμαστε, τους τιμούμε και τους υποδεχθήκαμε με χαρά στο    10ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας της ΕΛΨΕ, με θέμα τις Προσκλήσεις και τις Προκλήσεις του σήμερα. Δε θα αποπειραθώ να κάνω μια λίστα προσκλήσεων και  προκλήσεων. Θα αναφερθώ περισσότερο σε μια μόνο πρόκληση: τη γοητεία της Ψυχολογίας. ΄Ηταν πρόκληση η συμμετοχή 450 εισηγητών και 1.000 συνέδρων στο Συνέδριο. ΄Ηταν πρόκληση η πρωτοφανής κινητοποίηση των φοιτητών και των φοιτητριών μας, για να εξασφαλίσουν συμμετοχή. Είναι πρόκληση η μεγάλη ροή των φοιτητών και των φοιτητριών του Τμήματός μας προς σπουδές με κατεύθυνση στην Ψυχολογία. Είναι πρόκληση το υψηλά ποσοστά ανάγνωσης βιβλίων ψυχολογίας της μιας ή της άλλης μορφής. Σκέφτομαι πως αυτά είναι επιφαινόμενα μιας άλλης πρόκλησης. Κι αυτή είναι η πρόκληση και η γοητεία της ψυχολογίας! Σε τι συνίσταται  αυτή η γοητεία; Είναι αλήθεια ότι η ψυχολογία έχει να επιδείξει θεαματική εξέλιξη σε μια εποχή που ο λόγος για την ψυχή γίνεται καθημερινός λόγος. Όλοι μας, χωρίς να το καταλαβαίνουμε καλά-καλά έχουμε έναν ψυχολόγο μέσα μας και μιλάμε για τις  νευρώσεις, τις μελαγχολίες, τα συναισθήματα, τη μνήμη, το οιδιπόδειο σύμπλεγμα, τα ψυχοσωματικά, το «ψυχικό σώμα» κ.α.  ΄Ακουγα προ ημερών στις ειδήσεις πως «επικράτησε νευρικότητα στη Σοφοκλέους». Ένας ραδιοσχολιαστής του ποδοσφαίρου ισχυριζόταν πως «η ψυχολογία της ομάδας είναι ανεβασμένη». Βάζω στοίχημα πως στο Συνέδριο συμμετείχαν και προπονητές ποδοσφαίρου. Για όλα αυτά η ψυχολογία, μετά τον απογαλακτισμό της από τη φιλοσοφία, έχει δώσει απαντήσεις, άλλοτε με έμμονες εμμονές στη μέτρηση, άλλοτε με εμμονές σε μια κανονιστική αντίληψη  του ανθρώπου κι άλλοτε με την προβολή του ατόμου ως δρώντος υποκειμένου. Και ο κατάλογος εδώ μπορεί να είναι μακρύς. Για να επανέλθω: είναι πρόκληση το ότι κρύβουμε όλοι μας τον ψυχολόγο μέσα μας και ότι παρόλα αυτά προστρέχουμε σε ψυχολόγους – μύστες του ευ ζήν για συμβουλές ευτυχίας και για μείωση του πόνου. Είναι αλήθεια πως η Ψυχολογία μάς έχει προσφέρει σημαντικές γνώσεις για τον άνθρωπο που σκέπτεται, που μαθαίνει, που θυμάται, που αισθάνεται που επικοινωνεί… Είναι όμως και πρόκληση η έμμονη εμμονή σε έναν  ψυχολογισμό ως μια γενικευμένη τάση ερμηνείας της πραγματικότητας που ως μια ιδιότυπη μορφή «αλχημείας» μεταλλάσσει και ακρωτηριάζει το κοινωνικό άτομο και την ιδιότητα του ως πολίτη.  Δεν είμαι ειδικός. Ωστόσο, θεωρώ ότι η σαγήνη και γοητεία της ψυχολογίας είναι μια μεγάλη πρόκληση. Αυτή η γοητεία στήνει παγίδες μύθων, μυστηρίων, μαγείας, εξωραϊσμού και εξιδανίκευσης, με αποτέλεσμα να περιμένουμε πράγματα που δε μπορεί να μας προσφέρει. Τέτοιους μύθους ακούει κανείς όταν ρωτάει φοιτητές και φοιτήτριες «γιατί επιλέγουν να σπουδάσουν ψυχολογία». Κι έτσι ανοίγει ο δρόμος της αποκαρδίωσης κι ο δρόμος προς την πλάνη. Την  πλάνη, βέβαια, τη συναντάς στο δρόμο προς τη γνώση. Θα έλεγα, παρόλα αυτά, πως η γοητεία της ψυχολογίας είναι μια μορφή αποπλάνησης σαν την αποπλάνηση που μας κάνει ο έρωτας για να μας κάνει πιο ανθρώπινους και πιο δημιουργικούς. Κι ήταν αυτό μια πρόκληση και για το Συνέδριο, που με τις εισηγήσεις και τις ανακοινώσεις χρειάστηκε να αναζητήσει την πολύτιμη γνώση για τους τρόπους με τους οποίους τα υποκείμενα δρουν, κάτω από τις  ιδιαίτερες πολιτιστικές και κοινωνικές συνθήκες που δημιουργεί η άνιση κατανομή πλούτου προνομίων και εξουσίας. Είναι αυτές που καθιστούν την επιβίωση οδυνηρή και εφιαλτική υπόθεση για συγκεκριμένες κοινωνικές κατηγορίες εργαζομένων, ανέργων, μεταναστών, παλιννοστούντων, κ.α. Όσοι και όσες συμμετείχαν σε αυτό το Συνέδριο είμαι βέβαιος πως ήπιαν, αρκετά συχνά, από το ποτήρι της γοητείας και της σαγήνης της ψυχολογίας, γι΄ αυτό είναι και καταδικασμένοι να ζουν σε καθεστώς διαρκούς πρόκλησης και επαγρύπνησης για την επόμενη ενδεχόμενη αποπλάνησή τους. Είμαι σίγουρος πως γι΄ αυτό το λόγο, το Συνέδριο ήταν επιτυχημένο. gmavrog@uoi.gr 19.12.05